Aromaterapi | NAFKAM

Aromaterapi

Aromaterapi vert i denne artikkelen avgrensa til bruk av eteriske oljar ved ulike helseproblem.

Den sterke dufta som slike oljar har - aromaen - står sentralt i teorien for helserelatert bruk.

Kva er aromaterapi?

Aromaterapi byggjer på tanken om at eteriske oljer kan førebyggje eller kurere psykiske og fysiske problem, og at ein kan oppnå dette når ein smør den på huda, nyttar den saman med massasje, har oljen i badevatn eller kompressar/ omslag eller andar den inn.

Kva er eterisk olje?

Eteriske oljer er ekstraktar som er vunne ut av ein duftande del av planten. Ein veit at kvar olje har ein eigen kjemisk struktur, som verkar inn på korleis den luktar, korleis den vert absorbert. Aromaterapeutar meiner også å vite kvar på kroppen den einskilde oljen gjer best nytte. Opphavleg vart fleire hundre planteartar nytta, men i dag held terapeutane seg til omlag tretti ulike oljer. Dei delar gjerne oljene inn i tre kategoriar:

  • dei som skal styrkje både kropp og sinnsstemning
  • dei som skal styrkje og regulere kroppens funksjonar
  • dei som skal gje ein avslappande og beroligande verknad på kropp og sjel

Eteriske oljer er flyktige. Det vil seie at dei dampar bort når dei kjem i kontakt med luft. Dei er òg svært konsentrerte/ sterke, og ufortynna kan dei vere svært giftige. Difor vert dei blanda og tynna ut med ein luktfri alkohol, vegetabilsk olje, voks eller krem før bruk.

Aromaterapi i Noreg

Her i landet vert aromaterapi tilbydd både som eiga terapiform, og gitt saman med andre behandlingar så som kinesiologi, meridian-drenasje, fotsoneterapi, øyreakupunktur, Bachs blomstermedisin, kost-rettleiing og som del av ulike heilskaps-terapiar. Den vanlegaste forma i Noreg er truleg aromaterapimassasje; som er når ein terapeut vel ut eteriske oljer og nyttar dei saman med massasje.

Det er fleire teoriar om korleis eteriske oljar skal kunne vere nyttige mot helseproblem.

Det ein har av kunnskap ved eteriske oljar, er at dei har ulik kjemisk samansetjing. Dette gir ulike grader av farmakologisk aktivitet. Men, ein kan ikkje seie at alle eteriske oljar har verknad mot helseproblem, fordi om èin har det. Les mer om aromaterapi hos Store medisinske leksikon

 

Virker det?

Ved søk i kjeldene våre i desember 2020 fann vi 7 oppsummeringar av forsking på verknad av aromaterapi. Dei seier det fylgjande:

I ei oppsummering frå 2020 av aromaterapi (eller eksponering for duftande planteoljer) for personar med demens seier forskarane at dei ikkje fann prov på at dette var gunstig for dei.

Det er og gjort forsking på aromaterapi mot agitasjon (opphissing og uro) hjå eldre med demens. Forskarar som i 2014 oppsummerte dette, fann at det ikkje er god dokumentasjon på at dette verkar, og at det ikkjer ser ut til å betre livskvaliteten deira.

I ei anna oppsummering, frå 2018, fann forskarar ikkje nok dokumentasjon for å seie at aromaterapi lindrar symptom hjå pasientar med brannskader. Dei seier vidare at studiane dei undersøkte har høg risiko for skeive resultat, at funna av verknad ikkje er sannsynlege, og at det var få pasientar inkludert i studiane.

Det er og gjort ei oppsummering (frå 2020) av forskinga på bruk av aromaterapi mot på angst og smerte under fødsel hjå førstegangsfødande. Forskarane seier at det ikkje solid nok forskning til at dei generelt kan anbefale aromaterapi til denne gruppa, sjølv om det ser ut til å ha ein viss verknad. Dei fann at aromaterapi med inhalasjon og massasje ser ut til å vere trygt for både kvinnene og babyane.

Ei anna oppsummering av forskinga på aromaterapi for gravide (frå 2016), såg spesielt på svangerskapskvalme, kvalme og oppkast. Forskarane fan ingen dokumentasjon i studiane på at aromaterapi har verknad utover placebo eller standard medisinsk behandling.

Om aromaterapi mot angst veit ein frå studiar som er gjort, at aromaterapi (diffusert i lufta) kan redusere angst hjå personar på venterom i helseinstitusjonar. Forskarane som har undersøkt dette, seier og at det må bedre forskning til før ein kan seie noko om dette spelar ein rolle eller ikkje (frå 2014).

Ei oppsummering frå 2018 av forsking på ulik behandling av søvnproblem, fann ingen  studiar av aromaterapi. Det er altså for lite dokumentasjon til å kunne seie noko om aromaterapi verkar eller ikkje mot søvnproblem.

Er det trygt?

Frå forskinga kjenner ein til at terapi med eteriske oljar fører med seg risiko for visse biverknadar, der alvorsgraden varierar. Som nemt er den vanlegaste forma for aromaterapi i Noreg aromaterapimassasje. Såleis kan biverknadar ved aromaterapi kome både av oljane, og frå massasje-delen av terapien.  

Konsentrerte/ utynna eteriske oljer kan vere giftige og skade huda. Både inntak og påsmurning av huda av ufortynna eterisk olje vert frarådd. Fortynna oljar vert generelt rekna som trygt for dei fleste, men forskinga har funne risiko for visse grupper og visse bruksmåtar:

Ein veit at nokre oljer aukar huda si lyskjensle, og difor bør ein unngå å bruke slike i sterk sol, solarium og under evt andre sterke lyshøve. Personar med sår som ikkje vil gro/ har grodd, bør vere varsame med eteriske oljar på eller kring slike sår.

Innanding kan gje symptom som hovudverk og kvalme. Nokre aromaterapeutar meiner derimot at forbigåande hovudverk og kvalme etter behandlinga er normale og vanlege teikn på det dei kallar "reinsking av kroppen".

Forskinga inneheld einskildrapportar om abort, rastløyse, depresjon og utslett etter bruk av aromaterapi. Kjeldene våre opplyser ikkje kva oljer, kor mykje, ofte eller kor høg konsentrasjon dette gjeld.

Eterisk olje frå peppermynte nært andletet på spedborn og småborn vert sett i samanheng med pusteproblem og spasmer i strupehovudet og bronkiane. 

Forskarane er uroa for om lang tids bruk kan auka faren for kreft. Ifylgje National Cancer Institute er det funne stoff med hormonliknande effekt i tetreolje og lavendel. Verknadar av desse stoffa liknar det kvinnelege kjønnshormonet østrogen, og seiest å kunne blokkere for eller redusere mengda mannlege kjønnshormon. Ein veit at østrogen gjev næring til enkelte typar kreftsvulstar. Kreftpasientar vert rådd til å ikkje nytte aromaterapi med eteriske oljar.

Ifylgje våre kjelder bør også born, gravide og kvinner som ammar, epileptikarar, allergikarar og dei med nedsett lever- og nyrefunksjon unngå aromaterapi/bruk av eteriske oljar, av di det manglar dokumentasjon på tryggleiken for desse gruppene. 

Interaksjonar

Visse eteriske oljar kan påverke verknaden av medisinar, urter og kosttilskot, og resultatet av medisinske prøver. Ulike middel kan påverke kvarandre, og gje biverknadar eller gjere at midla ikkje verkar slik dei skal. 

  • Nokre eteriske oljar kan gjere at ein vert svært trøytt eller slapp. Personar som brukar beroligande medisinar eller sovemedisin, bør vere varsam med eteriske oljar, fordi dei kan forsterke slike verknadar.
  • Nokre oljar kan auke lyskjensla i huda. Ein bør ikke nytte fleire slike samstundes, eller saman med medisinar som påverkar lyskjensla i huda, fordi verknaden kan bli for stor og gje foto-toksiske reaksjonar.

Ver alltid varsam. Avslutt behandlinga og kontakt lækjar hvis du får slike symptom som nemnt over.

Naturmedisin (plantebaserte legemiddel) bør ikkje brukast 1-2 uker før operasjon, fordi produkt med urter kan påverke blødning under/ etter operasjon.  Du bør alltid informere lækjaren din dersom du brukar medisinar, urter eller kosttilskot som du ikkje har fått hjå han/ ho.

Er du usikker på om den totale kombinasjonen din av middel er trygg, oppfordrar vi deg til å kontakte lækjar eller anna autorisert helsepersonell. Saman kan de kontakte RELIS med spørsmål om interaksjonar eller liknande ved namngitte medisinar, urtar eller kosttilskot. RELIS har også ein open, søkbar database med spørsmål og svar.

Alle som vil, kan kalle seg "aromaterapeut" og praktisere aromaterapi utan krav til utdanning. Eventuell utdanning i aromaterapi gir ikkje same kompetanse, formelle kvalifikasjonar og ansvar som autorisert helsepersonell har.

Generelle tryggingsreglar

  • Snakk med lækjaren din om bruk av alternativ behandling
  • Ikkje bruk produkt som urter og kosttilskot ukritisk
  • Når du brukar alternativ behandling er du dårlegare juridisk sikra enn når du brukar den offentlege helsetenesta
Bakgrunn

Opprinneleg vart fleire hundre planteartar nytta i framstillinga av slike oljar, men i dag held terapeutane seg til omlag tretti ulike. Dei delar gjerne oljene inn i tre kategoriar:

  • dei som skal styrkje både kropp og sinn ved å gje auka innsikt, spiritualitet og anna.
  • dei som skal styrkje og regulere fysiske funksjonar i kroppen direkte.
  • dei som skal gje ein avslappande og beroligande verknad på kropp og sjel

Så langt vi kjenner til, har ikkje aromaterapien èi, felles forklaring på korleis behandlinga skal kunne gi helsebringande verknad:

Nokre tilhengjarar meiner at den einskilde oljen ber med seg det dei meiner er urten sin "unike livskraft". Dei meiner at verknaden skuldast meir ein spesiell "energi" frå urten som er brukt, og mindre dei kjemiske stoffa som ein kan påvise i oljen. Denne teorien har ikkje solid støtte frå vitskapen.

Èin annan teori om verkemåte, bygger på det ein veit om at duftmolekyl bind seg til reseptorar i nasen, og at desse kan sende kjemiske signal til hjernen via luktnerven. Ut frå dette, meiner aromaterapeutar at innanding av eterisk olje gir generelt auka positiv sinnsstemning og positive kjensler, noko som vert rekna for føresetnadar for god helse.  På denne måten meiner dei at behandlinga deira styrkjer helsa, og både førebyggje og kurere sjukdom.

Ein annan teori om verkemåte stør seg på det ein veit om at nokre bestanddelar av duft eller damp er i stand til å passere inn i blodet via lungene. Ein veit også at nokre slike bestanddelar også er i stand til å krysse blod-hjernebarrieren, og kan påvirke nerveceller i hjernen direkte. Ut frå dette meiner tilhengjarar av aromaterapi at eteriske oljar trengjer inn i kroppen og gjev biologisk verknad, anten dei vert anda inn eller smurt på huda.

Aromaterapeutar meiner også å vite kvar på kroppen den einskilde oljen gjer best nytte.

Helseretta bruk av eteriske oljar har hatt mange og ulike bruksområde: Ein har anda det inn i behandling av alkoholisme, søvnproblem, uro, stress, smerte, angst, depresjon, demens, utmatting (fatigue), myalgiske lidingar, bronkitt og andre luftvegsproblem, hovudverk og migrene, nyrestein, kvalme, sår som ikkje vil gro med meire.

Smurt på huda har det vore nytta mot hårtap/ håravfall, atopisk eksem, angst, smerte, auka livskvalitet ved kronisk/ alvorleg sjukdom, CFS/ ME, utmatting/ fatigue, dysmenore, fibromyalgi, spebarns-kolikk, smerte under barnefødsel, lymfeødem, hevingar og kular i kroppen, overgangsplager, gikt og revmatiske plager, depresjon, kløe, etter slag med meire. 

Kilder
  • Ball  EL, Owen-Booth  B, Gray  A, Shenkin  SD, Hewitt  J, McCleery  J. Aromatherapy for dementia. Cochrane Database of Systematic Reviews 2020, Issue 8. Art. No.: CD003150. DOI: 10.1002/14651858.CD003150.pub3. Accessed 14 December 2020.
  • Choi J, Lee JA, Alimoradi Z, Lee MS. Aromatherapy for the relief of symptoms in burn patients: A systematic review of randomized controlled trials. Burns. 2018;44(6):1395-1402. doi:10.1016/j.burns.2017.10.009
  • Liao CC, Lan SH, Yen YY, Hsieh YP, Lan SJ. Aromatherapy intervention on anxiety and pain during first stage labour in nulliparous women: a systematic review and meta-analysis [published online ahead of print, 2020 Jul 15]. J Obstet Gynaecol. 2020;1-11. doi:10.1080/01443615.2019.1673707
  • Greenberg M.J., Slyer J.T. Effectiveness of Silexan oral lavender essential oil compared to inhaled lavender essential oil aromatherapy for sleep in adults: A systematic review. JBI Database Syst. Rev. Implement. Rep.. 2018;16(11):2109-2117. doi:10.11124/JBISRIR-2017-003823
  • O'Donnell A., McParlin C., Robson S.C., et al Treatments for hyperemesis gravidarum and nausea and vomiting in pregnancy: A systematic review and economic assessment. Health Technol. Assess.. 2016;20(74):vii-268. doi:10.3310/hta20740
  • Biddiss E., Knibbe T.J., McPherson A. The effectiveness of interventions aimed at reducing anxiety in health care waiting spaces: A systematic review of randomized and nonrandomized trials. Anesth. Analg.. 2014;119(2):433-448. doi:10.1213/ANE.0000000000000294
  • Livingston G., Kelly L., Lewis-Holmes E., et al A systematic review of the clinical effectiveness and cost-effectiveness of sensory, psychological and behavioural interventions for managing agitation in older adults with dementia. Health Technol. Assess.. 2014;18(39):no pagination. doi:10.3310/hta18390
  • Norsk helseinformatikk: Aromaterapi - Vil lindre med duft og massasje

Les også

NAFKAM -

Nasjonalt forskningssenter innen komplementær og alternativ medisin

Vi arbeider for å gi deg fakta om alternativ behandling, slik at du kan ta tryggere valg for din helse.

Les mer om NAFKAM

Andre nettsteder fra NAFKAM: